Określanie typu metabolicznego: co można zmierzyć, a czego nie

29. Januar 2025 ca. 19 Minuten

Tego dowiesz się z artykułu

1. Skąd wzięła się typologia
2. Co mówią dowody
3. Podstawowa przemiana materii: dokładna definicja
4. Trzy stwierdzenia o metabolizmie poddane weryfikacji
5. Wzór, na podstawie którego wykonuje się obliczenia
6. Współczynnik PAL w liczbach
7. Dokąd trafia energia w organizmie
8. Które wyniki badań krwi odzwierciedlają metabolizm
9. Cztery sposoby określania metabolizmu
10. Co może dać w tym przypadku test genetyczny
11. Ograniczenia: na jakie pytania ten artykuł nie odpowiada
12. Co pozostaje z analizy metabolizmu
Często zadawane pytania
Źródła

Skąd wzięła się typologia

Pomysł, że ludzi można podzielić na typy metaboliczne, jest przekonujący. Obiecuje, że istnieje powód, dla którego ta sama dieta działa inaczej na dwie osoby, i że można ten powód nazwać.

Sama obserwacja jest słuszna. Ludzie reagują różnie, a zapotrzebowanie na energię u dwóch osób o tej samej wadze może się różnić. Przejście od tej obserwacji do stałych kategorii to moment, w którym kończą się dowody.

Dlaczego kategorie są tak atrakcyjne

Kategoria oszczędza pracę związaną z obserwacją. Kto zna swój typ, nie musi już eksperymentować, tylko sprawdzać informacje. Na tym właśnie polega wartość handlowa typologii.

Ceną za to jest mniejsza dokładność. Klasyfikacja, która nie ma potwierdzenia, wpływa na każdą decyzję, choć nie da się jej zweryfikować. Kto odżywia się zgodnie z przypisanym mu typem i nie osiąga efektów, szuka winy w sobie, zamiast w klasyfikacji.

Co to pojęcie oznacza na co dzień

W rozmowach pojęcie typu metabolizmu zwykle odnosi się do jednego z trzech doświadczeń. Pierwsze: ktoś łatwo przybiera na wadze, choć mało je. Drugie: ktoś gorzej toleruje niektóre produkty niż inne. Trzecie: ta sama dieta przynosi różne efekty u dwóch osób.

Wszystkie trzy doświadczenia można wyjaśnić bez odwoływania się do teorii typów. Pierwsze dotyczy współczynnika aktywności i dokładności własnych szacunków, drugie — nietolerancji i jej diagnostyki, a trzecie — wytrwałości oraz wartości wyjściowych.

Dalsza część artykułu omawia właśnie te wyjaśnienia. Są mniej chwytliwe niż przypisanie do określonego typu, ale mają tę zaletę, że każde z nich można poprzeć liczbami.

Co mówią dowody

W 2023 r. Centrum Konsumenckie Nadrenii Północnej-Westfalii opublikowało dodatek poświęcony spersonalizowanemu żywieniu, w którym zebrało oceny kilku towarzystw naukowych. Sytuację podsumowuje jedno zdanie z tego opracowania.

Cytujemy to zdanie, choć mybody®x samo oferuje testy DNA dotyczące żywienia. Pominięcie go byłoby wygodniejszym rozwiązaniem. W rozdziale 10 piszemy, jakie konsekwencje ma to dla naszej własnej oferty — i jakieś ma.

Co konkretnie krytykują towarzystwa naukowe

Ten sam dodatek cytuje grupę roboczą DGE, która stwierdza, że obecnie nie można opracowywać spersonalizowanych, opartych na dowodach naukowych zaleceń żywieniowych na podstawie wyposażenia genetycznego ani składu mikrobioty jelitowej.

Sedno metodologiczne zawiera się w kolejnym zdaniu: nie ma wystarczających dowodów z randomizowanych badań kontrolowanych na skuteczność uwzględniania testów genetycznych w poradnictwie żywieniowym. Krytyka nie dotyczy więc istnienia różnic genetycznych, lecz braku dowodów na ich przydatność przy formułowaniu zaleceń żywieniowych.

Liczba z tego samego dokumentu pokazuje, skąd to się bierze. W przypadku otyłości znanych jest 941 loci genetycznych, a w przypadku cukrzycy typu 2 zidentyfikowano 240 loci genetycznych. Wyciągnięcie praktycznego zalecenia z setek pojedynczych wyników to coś innego niż odczytanie pojedynczego markera.

Podstawowa przemiana materii: dokładna definicja

Gdy odrzucimy teorię typów, pozostaje pytanie o zapotrzebowanie na energię. Można na nie odpowiedzieć, a odpowiedź zaczyna się od definicji dokładniejszej niż potoczne rozumienie tego słowa.

Verbraucherzentrale opisuje podstawową przemianę materii jako energię niezbędną do podtrzymania prawidłowych funkcji organizmu. DGE doprecyzowuje warunki pomiaru: podstawowa przemiana materii to wynik pomiaru przeprowadzonego w ściśle ustandaryzowanych warunkach, mianowicie rano, po około ośmiu godzinach snu, w środowisku o neutralnej temperaturze, około dwunastu godzin po ostatnim posiłku.

Dlaczego w praktyce mierzy się coś innego

Takich warunków nie da się zapewnić na co dzień. Dlatego w pomiarach wykorzystuje się spoczynkowe zużycie energii, mierzone w mniej rygorystycznych warunkach. DGE wskazuje na różnicę: spoczynkowe zużycie energii jest o około 10 procent wyższe od podstawowej przemiany materii.

Dziesięć procent może wydawać się niewielką wartością, ale tak nie jest. Przy 1600 kilokaloriach różnica wynosi 160 kilokalorii. Kto porównuje dwie wartości pochodzące z różnych źródeł, nie sprawdzając, o którą z nich chodzi, porównuje dwie różne rzeczy.

To samo źródło podaje trzecią wartość, której często brakuje. Termiczny efekt pożywienia, czyli energia zużywana na trawienie i przyswajanie, stanowi około 10 procent całkowitego wydatku energetycznego.

Trzy pojęcia, których nie należy stosować zamiennie

Mamy więc trzy wartości, a każda strona z kalkulatorem w internecie odnosi się do innej z nich. Podstawowa przemiana materii to wartość mierzona w najbardziej rygorystycznych warunkach. Spoczynkowe zużycie energii jest od niej o około 10 procent wyższe. Całkowite zapotrzebowanie na energię oblicza się, mnożąc tę wartość przez współczynnik aktywności.

Kiedy ktoś porównuje dwa kalkulatory i otrzymuje różne wyniki, zwykle nie chodzi o sprzeczne wzory, lecz o różne wartości docelowe. To pomylenie pojęć wyjaśnia dużą część zamieszania wokół tego tematu.

W praktyce oznacza to, że najpierw sprawdź, którą z tych trzech wartości podaje kalkulator. Bez tej informacji nie da się zinterpretować wyniku, a porównywanie go jest bezcelowe.

Trzy stwierdzenia o metabolizmie pod lupą

Trzy stwierdzenia pojawiają się niemal w każdym tekście na ten temat. Weryfikujemy je na podstawie źródeł, które przeczytaliśmy na potrzeby tego artykułu.

Te trzy kwestie łączy jedno. Traktują metabolizm jako cechę, którą się ma, a nie jako wartość, którą można obliczyć. Właśnie ta różnica decyduje o tym, czy da się uzyskać wynik liczbowy.

Wzór używany do obliczeń

DGE publikuje wzory pozwalające oszacować spoczynkowy wydatek energetyczny. Potrzebne są dwie dane: masa ciała w kilogramach i wiek w latach.

Dla kobiet wzór wygląda następująco: masa ciała razy 0,047, minus wiek razy 0,01452, plus 3,21, a wynik razy 239. Dla mężczyzn: masa ciała razy 0,047, plus 1,009, minus wiek razy 0,01452, plus 3,21, a wynik razy 239. W obu przypadkach wynik podaje się w kilokaloriach dziennie.

Przykład obliczenia

Dla kobiety ważącej 70 kilogramów i mającej 40 lat wzór daje: 70 razy 0,047 to 3,29. Odjąć 40 razy 0,01452, czyli 0,58, zostaje 2,71. Dodać 3,21, co daje 5,92. Pomnożone przez 239 to około 1415 kilokalorii dziennie.

Ta wartość jest szacunkiem, a nie pomiarem. Aby uzyskać dokładniejszy wynik, potrzebna jest kalorymetria pośrednia, podczas której mierzy się pobór tlenu i wydalanie dwutlenku węgla. To metoda stosowana w klinikach i badaniach, a nie w domu.

W formule zwraca uwagę to, czego w niej nie ma. Nie uwzględnia typu, wariantu genetycznego ani kategorii. Jedynymi danymi wejściowymi są masa ciała, wiek i płeć.

Współczynnik PAL w liczbach

Przejście od spoczynkowego wydatku energetycznego do całkowitego zapotrzebowania wymaga mnożenia. Centrum Konsumenckie podaje prosty wzór: podstawowa przemiana materii razy PAL daje całkowite zapotrzebowanie na energię. PAL oznacza poziom aktywności.

Współczynniki PAL według danych DGE

Źródło: Niemieckie Towarzystwo Żywienia (DGE), Często zadawane pytania dotyczące podaży energii, a także Centrum Konsumenckie Nadrenii Północnej-Westfalii, Odżywianie, obrót, kalorie (stan na 2026 r.)

Co oznacza ten zakres

Zakres między 1,2 a 2,4 oznacza dwukrotną różnicę. Zastosowanie go do naszej przykładowej wartości 1415 kilokalorii daje zakres od około 1700 do 3400 kilokalorii dziennie.

Na tym polega ziarno prawdy w obserwacji, z której wywodzi się typologia. Dwie osoby w tym samym wieku i o tej samej masie ciała mogą różnić się dziennym zapotrzebowaniem o ponad tysiąc kilokalorii. Powodem jest aktywność, a nie typ.

Z obliczeń wynika również udział podstawowej przemiany materii w całkowitym wydatku energetycznym. Przy PAL równym 1,4 jest to około 71 procent, a przy PAL równym 2,0 około 50 procent. Te dwie wartości procentowe wynikają z formuły DGE i nie są podane w źródle dosłownie.

Dokąd trafia energia w organizmie

Niemieckie centrum porad konsumenckich przedstawia, które organy odpowiadają za podstawową przemianę materii. Dwie liczby są szczególnie wymowne, bo przeczą powszechnemu założeniu.

Powszechne założenie głosi, że masa mięśniowa jest kluczową dźwignią wpływającą na podstawową przemianę materii. Według tych danych udział mięśni w stanie spoczynku jest mniejszy niż udział mózgu. Mięśnie zużywają dużo energii, gdy pracują, a mało, gdy odpoczywają.

Co z tego wynika na co dzień

Trening siłowy nadal ma sens, ale zmienia się jego uzasadnienie. Dodatkowy wydatek energetyczny powstaje głównie podczas wysiłku, a nie później, gdy siedzimy w fotelu. Twierdzenie, że budowa mięśni prowadzi do trwale wyższej podstawowej przemiany materii, wyolbrzymia skalę tego efektu.

Z kolei udział mózgu wyjaśnia, dlaczego nie można świadomie sterować podstawową przemianą materii. Jedna czwarta przypada na organ, którego zapotrzebowania energetycznego nie da się znacząco zmienić ani treningiem, ani dietą.

Dźwignia leży gdzie indziej

Z trzech składników wydatku energetycznego wynika jasna hierarchia pod względem możliwości wpływania na nie. Podstawowa przemiana materii jest w dużej mierze określona przez masę ciała, wiek i płeć. Efekt termiczny pożywienia wynosi około 10 procent i zależy od ilości spożywanego jedzenia.

Pozostaje udział aktywności i właśnie tu rozpiętość wynosi od 1,2 do 2,4. To jedyny składnik, który można zmienić decyzją, a zarazem ten, który daje największe pole manewru.

To stawia poszukiwanie swojego typu w innym świetle. Kto chce wiedzieć, dlaczego jego zapotrzebowanie różni się od zapotrzebowania innej osoby, znajdzie odpowiedź zwykle we współczynniku PAL, a nie w kategorii.

Należy przy tym pamiętać, że współczynnik PAL uwzględnia cały dzień, a nie jedną sesję treningową. Godzina treningu tylko w niewielkim stopniu podnosi wartość dla dnia spędzonego głównie na siedząco. Na współczynnik wpływa przede wszystkim ogólny charakter codziennych zajęć.

Które wartości krwi odzwierciedlają metabolizm

Tam gdzie typologia nie podaje liczby, robią to wyniki badań laboratoryjnych. Dla kilku parametrów istnieją zakresy referencyjne z wyraźnymi granicami.

IQWiG podaje trzy zakresy dla HbA1c: wartość poniżej 5,7 procent, co odpowiada 39 milimolom na mol hemoglobiny, przemawia przeciwko cukrzycy; 5,7-6,4 procent oznacza podwyższone ryzyko; od 6,5 procent występuje cukrzyca. To samo źródło podaje, że w diagnostyce uwzględnia się glikemię na czczo powyżej 126 miligramów na decylitr oraz wynik po dwóch godzinach powyżej 200 miligramów na decylitr w teście tolerancji glukozy.

Lipidy we krwi i tarczyca

IQWiG podaje dla cholesterolu LDL u osób dorosłych powyżej 18 lat wartość referencyjną poniżej 130 miligramów na decylitr, co odpowiada wartości poniżej 3,36 milimola na litr. Dla cholesterolu HDL podaje się wartości powyżej 50 miligramów na decylitr u kobiet i powyżej 40 u mężczyzn.

Dla TSH, które odzwierciedla czynność tarczycy, wytyczne Niemieckiego Towarzystwa Medycyny Ogólnej i Medycyny Rodzinnej określają granice zależne od wieku: u osób w wieku 18-70 lat za podwyższoną uznaje się wartość powyżej 4,0 mili-jednostek na litr, u osób w wieku 70-80 lat powyżej 5,0, a u osób powyżej 80 lat powyżej 6,0. Te same wytyczne wskazują, że laboratoryjne wartości graniczne wahają się od 2,5 do 5,0.

Ostatnie zdanie jest najważniejsze w tym rozdziale. Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami i metodami. Zawsze należy kierować się zakresem podanym w swoim wyniku badania.

Dlaczego te wartości pokazują coś innego niż zapotrzebowanie

Warto wyjaśnić pewne nieporozumienie. Ani HbA1c, ani TSH, ani lipidy we krwi nie mówią nic o tym, ile kilokalorii dana osoba potrzebuje w ciągu dnia. Opisują, jak organizm radzi sobie z tym, co do niego trafia.

Wartość HbA1c odzwierciedla dłuższy okres niż pojedynczy pomiar glukozy we krwi, ponieważ jest związana z czerwonymi krwinkami i zależy od ich długości życia. Dzięki temu jest mniej podatna na wpływ pojedynczego posiłku.

Z kolei wartość TSH jest sygnałem regulacyjnym, a nie hormonem tarczycy. Pokazuje, jak silnie ośrodek sterujący wysyła sygnał do działania. Właśnie dlatego wzrasta, gdy tarczyca produkuje za mało hormonów, co na pierwszy rzut oka przeczy potocznej logice.

W odpowiedzi na pytanie o typ metabolizmu wynika z tego, że te wartości również nie wyznaczają żadnej kategorii. Podają liczby z zakresem referencyjnym, a wartość poza tym zakresem jest powodem do konsultacji lekarskiej.

Cztery metody określania metabolizmu

Tabela zestawia cztery popularne metody. Kluczowe są dwie ostatnie kolumny.

Czwarty wiersz dotyczy naszej własnej oferty i pozostaje tu bez zmian. To, co z tego wynika, wyjaśnia następny rozdział.

Co może wykazać test genetyczny

Test DNA dotyczący żywienia nie określa typu metabolizmu, ponieważ taki typ nie istnieje. Nie podaje też zalecanej liczby kalorii, bo wystarczy do tego wzór z rozdziału 5 wraz ze współczynnikiem PAL.

Opisuje on predyspozycje genetyczne, czyli warianty, które nie zmieniają się w ciągu życia. To, czy i w jakim stopniu można na tej podstawie sformułować zalecenia żywieniowe, pozostaje kwestią otwartą. Centrum Konsumenckie Nadrenii Północnej-Westfalii wyraźnie podchodzi do tego z rezerwą, a ten wniosek dotyczy również naszych testów.

mybody®x współpracuje z certyfikowanym laboratorium specjalistycznym w Niemczech, przeprowadza analizy zgodnie z RODO i działa od 2016 roku, a sprzedaż klientom indywidualnym prowadzi od 2022 roku.

Należy też wspomnieć o kwestiach prawnych. W Niemczech badania genetyczne w celach medycznych podlegają ustawie o diagnostyce genetycznej. Ustawa zastrzega ich przeprowadzanie dla lekarzy i wymaga, by przed wyrażeniem zgody pacjent został poinformowany o charakterze, znaczeniu i zakresie badania.

Ograniczenia: na jakie pytania ten artykuł nie odpowiada

Mimo ukierunkowanych poszukiwań nie znaleźliśmy stanowiska Federalnego Instytutu Oceny Ryzyka dotyczącego konkretnie testów genetycznych związanych z odżywianiem i odchudzaniem. W sprawdzonych dokumentach BfR nie wypowiada się na ten temat, dlatego nie przypisujemy mu żadnego stanowiska.

Dwie wartości procentowe określające udział podstawowej przemiany materii w całkowitym wydatku energetycznym, 71 i 50 procent, zostały wyliczone na podstawie wzoru DGE i nie występują w źródle w takiej formie. Dlatego w obu miejscach zaznaczamy, że są to wyniki obliczeń.

Dodatek specjalny Centrum Konsumenckiego NRW wymienia nazwy i ceny dwóch komercyjnych produktów testowych. Nie przytaczamy tych nazw, ponieważ z zasady nie wymieniamy konkurentów z nazwy. Mimo to w tym tekście przedstawiamy pełną ocenę merytoryczną.

Na koniec zastrzeżenie dotyczące nas samych. Nieprawidłowe wyniki badań krwi powinien ocenić lekarz. W tym artykule podajemy zakresy referencyjne, aby ułatwić odczytanie wyniku, a nie po to, by ktoś samodzielnie stawiał sobie diagnozę.

Co pozostaje z analizy metabolizmu

Jeśli masz zapamiętać z tego artykułu jedną liczbę, niech to będzie Twój współczynnik PAL. To jedyna wartość, na którą możesz samodzielnie wpływać, a zarazem ta, której zakres jest największy.

Sposób obliczenia jest dostępny dla każdego. Spoczynkowe zapotrzebowanie energetyczne oblicza się ze wzoru, a następnie mnoży przez współczynnik PAL odpowiadający rodzajowi wykonywanej pracy. W przypadku naszej przykładowej wartości między dniem spędzonym w biurze, przy współczynniku 1,4, a dniem wymagającym wysiłku fizycznego, przy współczynniku 2,0, różnica wynosi około 850 kilokalorii.

Na początku pojawiło się pytanie o własny typ metabolizmu. Najuczciwsza odpowiedź brzmi: pytanie jest źle postawione. Masz określone zapotrzebowanie, które można obliczyć, zamiast zgadywać.

Często zadawane pytania

Źródła

1. Centrum Konsumenckie Nadrenii Północnej-Westfalii: żywienie spersonalizowane. Dodruk z czasopisma Knack•Punkt, numer 1/23, stan na 2023 r. – verbraucherzentrale.nrw
2. Niemieckie Towarzystwo Żywieniowe (DGE): najczęstsze pytania o zapotrzebowanie na energię, wzory na spoczynkowy wydatek energetyczny i współczynniki PAL – dge.de
3. Instytut Jakości i Efektywności w Ochronie Zdrowia (IQWiG): zestawienie wyników badań laboratoryjnych z zakresami referencyjnymi dla HbA1c, glukozy i lipidów we krwi – gesundheitsinformation.de
4. DEGAM i AWMF: wytyczne S2k dotyczące podwyższonego stężenia TSH w gabinecie lekarza rodzinnego, numer rejestracyjny 053-046, stan na 2024 r. – register.awmf.org

Dosłowny cytat dotyczący braku podstaw dowodowych, stwierdzenie grupy roboczej DGE dotyczące wyposażenia genetycznego, wzmianka o braku randomizowanych badań kontrolowanych, liczby 941 i 240 loci genowych oraz udziały organów wynoszące 25 i 18 procent pochodzą ze źródła [1]. Definicja podstawowej przemiany materii, wzory, różnica wynosząca 10 procent w stosunku do spoczynkowego wydatku energetycznego, efekt termiczny pożywienia oraz zakresy PAL pochodzą ze źródła [2]. Zakresy referencyjne dla HbA1c, glukozy na czczo oraz cholesterolu LDL i HDL pochodzą ze źródła [3], a zależne od wieku granice TSH ze źródła [4]. Informacja o spadku podstawowej przemiany materii po dietach głodówkowych pochodzi z centrum porad konsumenckich (stan na 2022 r.), a przepisy dotyczące zastrzeżenia do lekarza i obowiązku informowania – z ustawy o diagnostyce genetycznej. Dane o cenie, zakresie, rodzaju próbki i laboratorium pochodzą ze strony produktu mybody®x, odwiedzonej 11.08.2026. Wszystkie źródła otwarto i sprawdzono 11.08.2026.