Niedobór witamin spowodowany lekami: jakich witamin dotyczą poszczególne substancje czynne

26 września 2026ok. 15 minutautor: zespół redakcyjny i ekspercki mybody®x

W tym artykule

Jak lek może powodować niedobór witamin?

Przyjmowane przez miesiące lub lata leki mogą prowadzić do niedoboru witamin, który rozwija się stopniowo (Mohn i in., 2018). Mechanizm tego zjawiska różni się w zależności od substancji czynnej.

Leki hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego mogą zaburzać wchłanianie witaminy B12 (Lam i in., 2013). W przypadku furosemidu, leku moczopędnego, niedobór tiaminy, czyli witaminy B1, wydaje się wynikać przede wszystkim ze zwiększonej ilości wydalanego moczu (Katta i in., 2016).

Osoba, która od lat przyjmuje lek na zgagę albo metforminę na cukrzycę typu 2, prędzej czy później trafia na stwierdzenie, że leki „wyciągają witaminy”. Nasuwają się wtedy dwa pytania: Czy mam odstawić lek? I dlaczego lekarz nigdy nic nie powiedział? Na pierwsze odpowiedź jest jasna: nie rób tego na własną rękę. Drugie prowadzi do badań, a tych jest mniej, niż sugerowałoby stwierdzenie o „wyciąganiu witamin”.

Leki są jedną z kilku przyczyn. O tym, po czym można rozpoznać niedobór, piszemy w artykule o objawach niedoboru składników odżywczych. Jak ocenić, jakich witamin może ci brakować i jak zapobiegać niedoborom witamin, opisujemy w dwóch kolejnych artykułach. Tutaj skupiamy się na samych substancjach czynnych.

Dwie liczby dotyczące witaminy B12

Źródło: Lam i in., JAMA, 2013 · de Jager i in., BMJ, 2010

Obie liczby dotyczą badanych grup. Informacje o tym, kto dokładnie do nich należał, znajdziesz w rozdziałach o lekach zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego i metforminie.

Które leki wpływają na którą witaminę?

Leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego i metformina wpływają na witaminę B12, a lek na reumatyzm — metotreksat — na kwas foliowy. W przypadku leków przeciwpadaczkowych, czyli środków zapobiegających napadom padaczkowym, chodzi o witaminę D i foliany, naturalną formę kwasu foliowego. Tabletki antykoncepcyjne i lek przeciwgruźliczy izoniazyd dotyczą witaminy B6, a lek moczopędny furosemid — witaminy B1.

Grupa substancji czynnych obejmuje leki o podobnym mechanizmie działania. Inhibitory pompy protonowej i blokery H2 to dwie takie grupy: obie należą do leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego i hamują jego produkcję (Lam i in., 2013). Tabela podaje rodzaj badania i jego ograniczenia dla każdego wiersza.

Przegląd według grup substancji czynnych

Czy leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego obniżają poziom witaminy B12?

Osoby, które przez co najmniej dwa lata przyjmowały inhibitory pompy protonowej, miały w badaniu Lam i in. (2013) większe ryzyko nowo rozpoznanego niedoboru witaminy B12. Nie dowodzi to jednak, że leki te spowodowały niedobór.

Co pokazuje badanie dotyczące leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego i witaminy B12?

Badacze przeanalizowali dane z północnej Kalifornii z lat 1997–2011 i porównali 25 956 osób z nowo rozpoznanym niedoborem witaminy B12 ze 184 199 osobami z grupy kontrolnej, u których niedoboru nie stwierdzono (Lam i in., 2013). To badanie kliniczno-kontrolne: porównuje osoby z danym rozpoznaniem, czyli przypadki, z osobami bez tego rozpoznania i sprawdza, kto wcześniej przyjmował jakie leki.

W przypadku inhibitorów pompy protonowej stosowanych przez dwa lata lub dłużej iloraz szans wynosił 1,65, a w przypadku blokerów H2 — 1,25 (Lam i in., 2013). W przypadku inhibitorów pompy protonowej wartość ta rosła wraz z dawką dobową: wynosiła 1,95 przy dawce większej niż 1,5 tabletki dziennie i 1,63 przy dawce mniejszej niż 0,75 tabletki (Lam i in., 2013). Zarówno wcześniejsze, jak i aktualne przyjmowanie tych leków wiązało się istotnie z niedoborem.

Kogo dotyczy ustalenie dotyczące leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego?

Badanie ma charakter obserwacyjny, nie interwencyjny. Takie badanie obserwacyjne nie może dowieść, że to leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego spowodowały niedobór; wskazuje jedynie na zależność w danych z północnej Kalifornii.

O innych możliwych przyczynach niskiego poziomu B12 przeczytasz w naszym artykule na temat przyczyn niedoboru witaminy B12. To, czy i w jaki sposób będzie sprawdzany Twój poziom podczas przyjmowania leku zmniejszającego wydzielanie kwasu żołądkowego, ustalisz z poradnią, która go przepisała.

Czy metformina obniża poziom witaminy B12?

W randomizowanym badaniu po 4,3 roku średni poziom B12 w grupie przyjmującej metforminę był o 19 procent niższy niż w grupie otrzymującej placebo (de Jager i in., 2010). Randomizacja oznacza, że o tym, kto otrzymał substancję czynną, a kto placebo, decydował przypadek.

Co pokazuje badanie dotyczące metforminy i B12?

W badaniu wzięło udział 390 osób z cukrzycą typu 2, które już przyjmowały insulinę (de Jager i in., 2010). Za niedobór uznano poziom B12 poniżej 150 pmol/l, czyli pikomoli na litr krwi. Na koniec badania ryzyko niedoboru w grupie przyjmującej metforminę było o 7,2 punktu procentowego wyższe niż w grupie otrzymującej placebo (de Jager i in., 2010).

Autorzy podsumowują, że długotrwałe leczenie metforminą zwiększa ryzyko niedoboru B12, który z kolei prowadzi do podwyższonego poziomu homocysteiny (parafraza na podstawie de Jager i in., 2010). Homocysteina to produkt pośredni przemiany materii, którego poziom można oznaczyć we krwi.

MedlinePlus, serwis informacyjny o zdrowiu prowadzony przez amerykańską Narodową Bibliotekę Medyczną, również wymienia długotrwałe przyjmowanie metforminy jako przyczynę gorszego wchłaniania B12 (MedlinePlus, 2026). Jeśli poziom B12 jest przez długi czas niski, może to uszkodzić nerwy; MedlinePlus (2026) wymienia jako objawy między innymi drętwienie i mrowienie dłoni i stóp lub zaburzenia równowagi. Jednocześnie niski poziom może nie powodować żadnych dolegliwości albo wywoływać jedynie łagodne objawy. Jeśli zauważysz takie objawy, pierwszym miejscem, do którego należy się zgłosić, jest przychodnia lekarza rodzinnego.

Kogo dotyczą wyniki badania metforminy?

Badanie przeprowadzono w Holandii i objęło ono wyłącznie osoby z cukrzycą typu 2, które dodatkowo przyjmowały insulinę (de Jager i in., 2010). Nie dostarcza ono danych dotyczących innych grup. O tym, czy podczas przyjmowania metforminy zostanie oznaczony poziom B12, decyduje poradnia przepisująca ten lek.

Jakich witamin dotyczą leki przeciwpadaczkowe?

Leki przeciwpadaczkowe wiąże się z witaminą D i folianami. Dane dotyczące witaminy D pochodzą wyłącznie z badań z udziałem dzieci i młodzieży (Junges i in., 2020), a dane dotyczące folianów z badania przeprowadzonego w Bonn (Linnebank i in., 2011).

Co pokazują badania dotyczące leków przeciwpadaczkowych?

Metaanaliza Junges i in. (2020) podsumowała 29 badań z udziałem dzieci i młodzieży. Średnio niedobór witaminy D występował u 32 procent badanych, a wśród osób przyjmujących leki przeciwpadaczkowe pobudzające enzymy cytochromu P450 — u 33 procent. Enzymy cytochromu P450 to rodzina enzymów występujących w organizmie; w tej podgrupie zaobserwowano najwyraźniejsze wyniki. W badaniach kohortowych, w których grupę obserwuje się przez dłuższy czas, odsetek ten wynosił 52 procent (Junges i in., 2020).

Grupa badaczy z Bonn zbadała 2.730 osób z padaczką leczonych farmakologicznie; grupę porównawczą stanowiło 170 osób z padaczką nieprzyjmujących leków oraz 200 zdrowych osób (Linnebank i in., 2011). W przypadku sześciu substancji czynnych, w tym karbamazepiny i walproinianu, stwierdzono niższe średnie stężenie folianów lub większy odsetek wyników poniżej zakresu referencyjnego, czyli poniżej wartości uznawanych przez laboratorium za typowe. Autorzy uznali leczenie tymi lekami za czynnik ryzyka podwyższonego stężenia homocysteiny.

Kogo dotyczą ustalenia dotyczące leków przeciwpadaczkowych?

Metaanaliza dotyczy wyłącznie dzieci i młodzieży, więc nie można odnosić jej wyników do dorosłych. W podsumowaniu nie podano grupy porównawczej nieprzyjmującej leków przeciwpadaczkowych. Poszczególne badania bardzo się od siebie różniły: miara tej różnorodności, I², wyniosła 92 procent (Junges i in., 2020).

Badanie z Bonn było obserwacją przeprowadzoną w jednym ośrodku. Wyniki dotyczące witaminy B12 były niejednoznaczne, ponieważ w tym badaniu przyjmowanie walproinianu wiązało się z wyższym stężeniem B12 (Linnebank i in., 2011). To, czy i jak będą sprawdzane Twoje wyniki, ustal z lekarzem przepisującym lek przeciwpadaczkowy.

Jak metotreksat wpływa na metabolizm kwasu foliowego?

Metotreksat zaburza metabolizm kwasu foliowego, dlatego w farmakologii zalicza się go do antymetabolitów, czyli substancji czynnych ingerujących w szlak metaboliczny (Shea i in., 2013). Nazywa się go również antagonistą kwasu foliowego, czyli substancją działającą przeciwnie do kwasu foliowego.

Co pokazuje przegląd Cochrane’a dotyczący metotreksatu?

Przegląd Cochrane’a systematycznie ocenia badania dotyczące ściśle określonego pytania. W tym przeglądzie podsumowano 6 badań z udziałem 624 osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów, które przyjmowały małe dawki metotreksatu (Shea i in., 2013).

Przyjmowanie kwasu foliowego lub folinowego, jego pokrewnej formy, wiązało się ze względnym obniżeniem ryzyka działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego o 26 procent, a bezwzględnym o 9 procent; ryzyko względne wynosiło 0,74 (Shea i in., 2013). Ryzyko względne poniżej jedności oznacza mniejsze ryzyko w grupie przyjmującej foliany.

Kogo dotyczą ustalenia dotyczące metotreksatu?

Przegląd dotyczy wyłącznie małych dawek metotreksatu stosowanych w reumatoidalnym zapaleniu stawów. Kwas foliowy jest częścią zaleceń lekarskich. O tym, kiedy i w jakiej ilości go przyjmować, decyduje lekarz przepisujący metotreksat. Samodzielnie dobrany preparat nie zastępuje tych zaleceń.

Na jakie witaminy z grupy B wpływają pigułka i inne substancje czynne?

Istnieją przesłanki, że pigułka może obniżać poziom witaminy B6, natomiast wpływ na foliany nie jest potwierdzony (Wilson i in., 2011). Furosemid stosowany w niewydolności serca wiąże się z witaminą B1, a lek przeciwgruźliczy izoniazyd z witaminą B6.

Co pokazuje przegląd na temat pigułki i witamin z grupy B?

W przeglądzie Wilson i in. (2011) przeanalizowano dane dotyczące pigułki, czyli antykoncepcji hormonalnej w tabletkach. Dane populacyjne wskazują, że obecnie stosowane tabletki o niskiej dawce hormonów mogą wpływać na poziom witaminy B6. Dane nie potwierdzają natomiast obniżenia poziomu folianów. Wskaźniki stanu witaminy B12 nie uległy istotnym zmianom, a według autorów ostateczne wnioski nie są jeszcze możliwe.

Przegląd opiera się częściowo na starszych badaniach dotyczących tabletek zawierających więcej estrogenów. O tym, czy oznaczyć poziom B6, porozmawiaj z lekarzem przepisującym ci tabletki.

Co wiadomo o furosemidzie i witaminie B1?

Furosemid to diuretyk pętlowy, czyli lek moczopędny. Przegląd Katta i in. (2016) podsumowuje badania osób z niewydolnością serca: opisywano u nich niedobór tiaminy o różnym nasileniu, szczególnie podczas długotrwałego stosowania dużych dawek furosemidu.

Niedobór wydaje się wynikać przede wszystkim ze zwiększonej ilości moczu (Katta i in., 2016). Przegląd dotyczy wyłącznie furosemidu stosowanego w niewydolności serca i nie można odnosić jego wniosków do innych leków moczopędnych. O tym, czy i jak to sprawdzić, porozmawiaj z lekarzem przepisującym lek.

Co wiadomo o izoniazydzie i witaminie B6?

W przeglądzie systematycznym opisano bolesną polineuropatię związaną z izoniazydem, czyli uszkodzenie wielu nerwów, jako powikłanie leczenia gruźlicy (van der Watt i in., 2011). Uznano ją za możliwą do uniknięcia, jeśli podaje się odpowiednią dawkę pirydoksyny. Tak w języku specjalistycznym nazywa się witaminę B6.

Przegląd dotyczy krajów o dużym obciążeniu gruźlicą i HIV; według autorów wytyczne różnią się w krajach uprzemysłowionych i rozwijających się. Podawanie pirydoksyny jest częścią terapii prowadzonej przez lekarza. O tym, czy i jak to sprawdzić, porozmawiaj z lekarzem przepisującym lek. Więcej o witaminie B6 i lekach znajdziesz w części „Niektóre leki” naszego artykułu o niedoborze witaminy B6.

Leki ograbiają z witamin: ile prawdy jest w tych twierdzeniach?

Trzy twierdzenia dotyczące leków i witamin są powszechne, ale żadne z nich nie jest prawdziwe w tej formie. Źródła przedstawiają to dokładniej.

Twierdzenie i dowody

Co możesz zrobić, jeśli przyjmujesz lek przez długi czas?

Porusz tę kwestię w gabinecie, który przepisuje lek: personel zna substancję czynną i czas stosowania leku, a także decyduje o tym, czy zbadać poziom witamin. Jeśli masz objawy lub przyjmujesz więcej niż jeden lek, pierwszym miejscem, do którego należy się zgłosić, jest przychodnia lekarza rodzinnego.

To, że lekarz nigdy nie poruszył tego tematu, nie musi niczego oznaczać. Niski poziom B12 może występować bez objawów lub z łagodnymi objawami (MedlinePlus, 2026). Ponadto liczba badań dotyczących interakcji między lekami a składnikami odżywczymi jest dość ograniczona (Mohn i in., 2018). Dlatego warto samemu zadać to pytanie.

To, czy niedobór ma związek z psychiką, to osobne pytanie. Omówiliśmy dostępne dowody w artykule o niedoborze witamin a psychice; tutaj mowa o lekach jako przyczynie.

Jeśli chcesz zabrać własne wyniki na konsultację, możesz oznaczyć część z nich na podstawie próbki krwi pobranej w domu. mybody®x (MYBODY Lab GmbH) oferuje w tym celu badanie krwi mierzące poziom witaminy D3, B12 i kwasu foliowego. Nie oznacza ono poziomu witaminy B6 ani B1, więc nie dostarcza informacji na temat witamin B6 i B1 omawianych w rozdziale o innych substancjach czynnych.

Ograniczenia: czego nie pokazują badania dotyczące leków

Badania opisane w tym artykule przedstawiają zależności zaobserwowane w określonych grupach. Nie pozwalają przewidzieć, czy podczas przyjmowania przez Ciebie danego leku rozwinie się niedobór.

Przegląd Mohn i in. (2018) dotyczy sytuacji związanej z przepisywaniem leków w USA i nie wymienia w podsumowaniu poszczególnych substancji czynnych; powiązania z konkretnymi witaminami pochodzą z poszczególnych badań. Badane grupy były wąsko określone – od dzieci z padaczką po osoby z niewydolnością serca.

Badanie krwi ma też swoje ograniczenia. Czego nie może wykazać test na niedobór składników odżywczych i minerałów? Daje jedynie obraz sytuacji w danym momencie, a nie diagnozę. Nieprawidłowy wynik nie oznacza automatycznie choroby – oznacza, że warto przyjrzeć mu się ponownie, najlepiej wspólnie z lekarzem.

O Twoim leku nie decyduje wynik badania, lecz lekarz, który go przepisał.

Co warto wiedzieć o niedoborze witamin spowodowanym lekami?

Określenie „złodziej witamin” jest zbyt ogólne. W przypadku poszczególnych substancji czynnych istnieją wyniki dotyczące konkretnych witamin, a w przypadku witaminy B12 przyjmowanej z metforminą nawet wyniki randomizowanego badania (de Jager i in., 2010). Każdy z tych wyników dotyczy określonej grupy i nie zastępuje oceny Twojej indywidualnej sytuacji.

Praktyczny krok przed kolejną wizytą: zanotuj, od kiedy przyjmujesz dany lek, i zapytaj, czy warto zbadać poziom witamin. Decyzję podejmuje lekarz. Ty możesz zadać to pytanie.

Często zadawane pytania

Czytaj więcej

Źródła

1. Mohn i in., Pharmaceutics: „Dowody na interakcje leków i składników odżywczych podczas długotrwałego stosowania powszechnie przepisywanych leków: aktualizacja” (2018) – europepmc.org
2. Lam i in., JAMA: „Stosowanie inhibitorów pompy protonowej i antagonistów receptora histaminowego H2 a niedobór witaminy B12” (2013) – europepmc.org
3. de Jager i in., BMJ: „Długotrwałe leczenie metforminą u pacjentów z cukrzycą typu 2 a ryzyko niedoboru witaminy B-12: randomizowane badanie kontrolowane placebo” (2010) – europepmc.org
4. Shea i in., Cochrane Database of Systematic Reviews: „Kwas foliowy i folinowy w ograniczaniu działań niepożądanych u pacjentów otrzymujących metotreksat z powodu reumatoidalnego zapalenia stawów” (2013) – europepmc.org

Informacje o długotrwałym stosowaniu i stanie badań opierają się na [1], dane dotyczące leków zmniejszających wydzielanie kwasu na [2], metforminy na [3], a metotreksatu na [4]. Pozostałe ustalenia w tekście opatrzono nazwiskiem autora i rokiem publikacji: Junges i in. (2020) oraz Linnebank i in. (2011) na temat leków przeciwpadaczkowych, Wilson i in. (2011) na temat pigułki antykoncepcyjnej, Katta i in. (2016) na temat furosemidu, van der Watt i in. (2011) na temat izoniazydu oraz MedlinePlus National Library of Medicine (2026) na temat objawów niedoboru witaminy B12. Informacje o produkcie VitalCheck aktualne na 26.09.2026; wszystkie źródła sprawdzono 26.09.2026.