Wartość fT3 za niska: co oznacza wynik badania laboratoryjnego, a czego nie

Czego dowiesz się z tego artykułu

1. Czym jest fT3 i dlaczego TSH oznacza się wcześniej
2. Jak często występuje niedoczynność tarczycy
3. Zakresy referencyjne i ich znaczenie
4. Trzy błędne przekonania na temat wartości fT3
5. Dlaczego pojedyncza wartość się waha
6. Które wartości należy rozpatrywać razem
7. Jak poznasz swoje wyniki badań tarczycy
8. Na jakie pytania nie odpowiada wynik badania laboratoryjnego
9. Co ostatecznie ma znaczenie
Najczęściej zadawane pytania
Źródła

Czym jest fT3 i dlaczego TSH oznacza się wcześniej

Trijodotyronina, w skrócie T3, jest według IQWiG hormonem tarczycy. We krwi występuje w dwóch formach: związanej z białkiem i krążącej w postaci wolnej. Całkowita trijodotyronina jest sumą wolnej trijodotyroniny – fT3 – oraz frakcji związanej z białkiem (stan na 2025 rok).

Obecnie zazwyczaj oznacza się tylko wolną trijodotyroninę. Według IQWiG całkowite T3 stosuje się tylko w szczególnych sytuacjach diagnostycznych. Jeśli więc na wyniku badania widnieje wartość fT3, jest to wartość oznaczana standardowo.

Dlaczego akurat forma wolna

Różnica między formą związaną a wolną nie jest szczegółem istotnym wyłącznie dla specjalistów, lecz powodem, dla którego na wyniku badania przed T3 widnieje małe „f”. Zdecydowanie większa część hormonu jest we krwi związana z białkami transportowymi i w tym stanie nie jest od razu dostępna. Frakcja wolna to ta, która krąży niezwiązana.

Ponieważ całkowite T3 jest sumą obu frakcji, zależy również od tego, ile białka transportowego jest aktualnie dostępne. Jeśli ilość tych białek się zmienia, zmienia się także wartość całkowita – nawet jeśli frakcja wolna pozostaje bez zmian. To praktyczne wyjaśnienie, dlaczego standardem stała się forma wolna, a całkowite T3 zarezerwowano już tylko dla szczególnych pytań diagnostycznych.

Dla osoby czytającej wynik badania wynika z tego prosta, ale przydatna zasada: zwróć uwagę, czy widnieje tam „T3”, czy „fT3”. Te dwa oznaczenia mają różne skale wartości i różne zakresy referencyjne. Wartości prawidłowej w jednej skali nie można bezpośrednio odnieść do drugiej.

Wartość, na której opiera się ocena

Rzeczywistym parametrem sterującym w diagnostyce tarczycy jest inny hormon. TSH nie jest wytwarzane w tarczycy, lecz w przysadce mózgowej — i to właśnie na podstawie tego parametru najpierw ocenia się czynność tarczycy.

Stojący za tym mechanizm regulacji

Według IQWiG TSH jest hormonem wytwarzanym przez przysadkę mózgową i uwalnianym do krwi. Pobudza tarczycę do produkcji hormonów — a ilość uwalnianego TSH zależy od tego, ile hormonów tarczycy znajduje się już we krwi.

Jeśli stężenie hormonów tarczycy we krwi jest zbyt wysokie, przysadka mózgowa ogranicza wytwarzanie TSH. Gdy stężenie spada, wytwarzane jest więcej TSH, aby utrzymać równowagę (IQWiG, stan na 2025 r.).

To sprzężenie zwrotne wyjaśnia, dlaczego TSH jest czulszym parametrem. Reaguje na zmiany stężenia hormonów tarczycy, zanim same wypadną one poza zakres referencyjny. Podwyższone wartości TSH wskazują według IQWiG na niedoczynność, a obniżone mogą wskazywać na nadczynność.

Na pierwszy rzut oka wynik wydaje się odwrotny do oczekiwanego: przy niedoczynności to właśnie wartość TSH jest wysoka. Staje się to zrozumiałe, gdy nie traktuje się TSH jako hormonu tarczycy, lecz jako polecenie kierowane do tarczycy. Jeśli dostarcza ona zbyt mało hormonów, polecenie staje się głośniejsze — wartość rośnie. Jeśli dostarcza ich za dużo, polecenie cichnie. TSH opisuje więc nie zapas, lecz zapotrzebowanie.

Właśnie z tego wynika kolejność badań diagnostycznych. Dopóki tarczyca może jeszcze kompensować zaburzenie, wartości hormonów pozostają w zakresie referencyjnym — jednak sygnał sterujący już się w tym momencie zmienił. Kto najpierw patrzy na fT3, po prostu nie dostrzega tego wczesnego etapu rozwoju.

Dlatego izolowana niska wartość fT3 to niepełna informacja, a nie niepokojący wynik. Może wskazywać pewien kierunek. O tym, czy rzeczywiście tak jest, decyduje sąsiednia wartość.

Rozgraniczenie: proporcja czy pojedyncza wartość

Jeśli interesuje Cię stosunek fT3 do fT4 — czyli kwestia wzajemnej relacji tych dwóch wartości — odpowiedni będzie nasz artykuł Optymalny stosunek fT3/fT4. Tutaj chodzi wyłącznie o pojedynczy zbyt niski wynik fT3 i o to, jak go interpretować.

Jak często występuje niedoczynność

Zanim przejdziemy do oceny, warto przyjrzeć się częstości występowania. Niedoczynność tarczycy nie jest ani rzadka, ani powszechna.

Źródło: Instytut Jakości i Efektywności w Ochronie Zdrowia (IQWiG), 2024 i 2025

IQWiG zauważa w odniesieniu do rozkładu, że szczególnie często problem dotyczy kobiet i osób starszych (stan na 2024 rok). Jeśli więc kobieta po okresie średniego wieku otrzyma nieprawidłowy wynik, statystycznie jej przypuszczenie jest bliższe rzeczywistości niż w przypadku młodego mężczyzny z takim samym wynikiem.

Tę liczbę można odczytać na dwa sposoby i oba są przydatne. Pięć osób na sto oznacza, że niedoczynność nie jest czymś egzotycznym, podejrzenie nie jest przesadą, a diagnostyka nie stanowi nadmiernego wysiłku. Pięć osób na sto oznacza jednak również, że dziewięćdziesiąt pięć osób na sto jej nie ma. Jeśli zauważasz u siebie zmęczenie, brak energii lub zmiany masy ciała, jest to powód, by to sprawdzić — ale jeszcze nie powód, by uznać, że przyczyna została już znaleziona.

Po czym można rozpoznać niedoczynność

IQWiG wymienia wśród objawów niedoczynności tarczycy między innymi osłabienie i zmęczenie, zaburzenia koncentracji i pamięci, suchą skórę oraz niewielki lub umiarkowany przyrost masy ciała (stan na 2024 rok). W tym zestawieniu zwraca uwagę nie tyle to, co się w nim znajduje, ile nieswoistość każdego pojedynczego punktu.

Zmęczenie ma wiele przyczyn, podobnie jak problemy z koncentracją, a sucha skóra tym bardziej. Żaden z tych punktów sam w sobie nie wskazuje na tarczycę. Podejrzenie wzbudza raczej określony wzorzec: kilka z tych dolegliwości występujących jednocześnie i utrzymujących się przez dłuższy czas, bez bardziej oczywistego wyjaśnienia.

To kluczowa kwestia przy ocenie wyniku badania laboratoryjnego. Objawy bez nieprawidłowego wyniku pozostawiają otwarte pytanie. Wynik bez objawów również pozostawia otwarte pytanie. Dopiero gdy oba elementy występują razem, dwa wskazówki zaczynają tworzyć obraz — a nawet wtedy jego interpretacja pozostaje zadaniem lekarza.

Co kryje się za niedoczynnością

Według IQWiG najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy jest zapalenie tarczycy. Ponadto źródło wymienia usunięcie tarczycy, radioterapię, znaczny niedobór jodu, niektóre leki oraz, rzadziej, przyczyny genetyczne.

Ta lista wyjaśnia, dlaczego poszukiwanie przyczyny nie kończy się na wyniku laboratoryjnym. Niska wartość fT3 nie mówi, która z tych przyczyn występuje – a leczenie zależy od przyczyny, nie od liczby.

To właśnie różnorodność tych przyczyn sprawia, że samodzielna ocena jest tak niewiarygodna. Zapalenie tarczycy, zabieg operacyjny, radioterapia, znaczny niedobór jodu, lek i rzadka predyspozycja genetyczna mają ze sobą niewiele wspólnego – w badaniu laboratoryjnym mogą jednak prowadzić do podobnych wartości. Dlatego na podstawie liczby nie można wywnioskować przyczyny.

Uwagę zwraca również to, jak wiele z tych przyczyn jest znanych z własnej historii choroby. Osoba, która przeszła operację tarczycy, radioterapię lub stale przyjmuje leki, ma informacje, których nie dostarcza żaden pomiar. Właśnie dlatego ocena lekarska zaczyna się od rozmowy, a nie od wyniku.

Zakresy referencyjne i ich znaczenie

Zakres referencyjny opisuje, jakie wartości mierzy się w grupie porównawczej zdrowych osób. Jest zatem wielkością statystyczną, a nie oceną pojedynczej osoby.

W przypadku wartości TSH IQWiG podaje zakresy zależne od wieku: do 20. roku życia od 0,51 do 4,3 mU/l, dla dorosłych od 0,3 do 3,5 mU/l, a od 50. roku życia od 0,3 do 4,5 mU/l (stan na 2025 rok). Dla T3 to samo źródło podaje dla dorosłych od 18. roku życia zakres od 1,1 do 2,0 nmol/l, czyli od 70 do 132 ng/dl.

Dlaczego Twój wynik może zawierać inne granice

Na wyniku laboratoryjnym podane są granice stosowane przez laboratorium wykonujące pomiar i mogą one różnić się od wymienionych tutaj. Powodem jest zastosowana metoda pomiaru – różne metody dają różne skale.

W praktyce oznacza to, że zawsze porównuj swoją wartość z zakresem referencyjnym podanym na tym samym wyniku, a nie z zakresem pochodzącym z innego źródła. Zachowaj też ostrożność przy porównywaniu dwóch wyników z różnych laboratoriów.

Co oznacza wartość nieznacznie poza zakresem – a czego nie oznacza

Zakres referencyjny nie jest murem, przy którym kończy się zdrowie, a zaczyna choroba. Pokazuje, jakie wartości zmierzono w grupie porównawczej, i z natury rzeczy nie obejmuje każdej zdrowej osoby. Wartość nieznacznie poniżej granicy może wskazywać na rozpoczynającą się zmianę – albo po prostu być wartością prawidłową dla danej osoby.

Odwrotna sytuacja również jest możliwa: wynik mieszczący się w zakresie nie jest zaświadczeniem o braku powodów do niepokoju. Kto wcześniej miał wyraźnie wyższy wynik, a teraz znajduje się przy dolnej granicy, przebył zmianę, której sama liczba nie ujawnia. Dlatego wcześniejszy własny wynik często mówi więcej niż jakakolwiek ogólna granica.

Warto również zauważyć, że IQWiG różnicuje zakres TSH w zależności od wieku: do 20. roku życia, dla osób dorosłych oraz ponownie od 50. roku życia, gdy górna granica jest nieco wyższa. Wynik, który u 35-letniej osoby znajduje się przy górnej granicy, u 60-latki lub 60-latka może być prawidłowy. Wiek jest więc częścią oceny, a nie tylko sama liczba.

Z tego wszystkiego wynika spokojniejsze podejście do własnego wyniku. Wartość nieznacznie wykraczająca poza zakres jest powodem, by przyjrzeć się sprawie dokładniej. Nie jest wynikiem, który można interpretować samodzielnie, a już na pewno nie takim, który wymaga pośpiechu.

Trzy nieporozumienia dotyczące wartości fT3

Wokół wyników tarczycy utrwalił się szereg założeń, które brzmią wiarygodnie, a mimo to prowadzą na manowce. Trzy z nich spotyka się szczególnie często — i wszystkie trzy mają ten sam rdzeń: przypisują jednej liczbie więcej znaczenia, niż rzeczywiście ona ma.

Trzecie nieporozumienie jest przy tym najbardziej uporczywe, ponieważ daje tak dobre samopoczucie. Kto po miesiącach niewyjaśnionego zmęczenia wreszcie znajduje wyjaśnienie, nie chce już z niego rezygnować. Ostrożne sformułowanie IQWiG — obniżone wartości mogą wskazywać — nie jest unikaniem odpowiedzi, lecz dokładnym opisem tego, co może powiedzieć pojedynczy wynik.

Praktyczne znaczenie tej ostrożności staje się widoczne najpóźniej na drugim etapie. Kto uzna, że kwestia tarczycy została wyjaśniona, nie szuka dalej — i może przeoczyć przyczynę, która rzeczywiście stoi za dolegliwościami. W tym przypadku pozostawienie otwartego pytania jest szybszą drogą do odpowiedzi.

Dlaczego pojedynczy wynik się waha

Wyniki badań laboratoryjnych są tylko migawką. Dotyczy to szczególnie wyników tarczycy, ponieważ są one częścią układu regulacji, który nieustannie dostosowuje jego działanie.

Część wahań wyjaśnia pora dnia, a inną część ogólny stan zdrowia. W ciężkich chorobach wartości hormonów tarczycy mogą ulec zmianie, mimo że sama tarczyca nie jest zajęta – dlatego w takich okresach wyniki interpretuje się ostrożnie.

Znaczenie mają również leki. IQWiG wyraźnie wymienia niektóre leki jako możliwą przyczynę niedoczynności. To, o które leki chodzi w konkretnym przypadku, należy omówić z lekarzem i uwzględnić na liście leków, którą ze sobą przynosisz.

Co jeszcze wpływa na tę wartość

Oprócz pory dnia i stanu zdrowia znaczenie mają również same warunki pomiaru. Liczy się to, kiedy pobrano krew, jak długo próbka była transportowana do analizy oraz jaką metodę stosuje laboratorium – wszystko to składa się na warunki, w których powstała dana liczba. Dlatego nigdy nie mówi ona całej historii sama w sobie.

Osobom, które chcą porównać dwa wyniki, łatwiej zachować takie same warunki: w miarę możliwości to samo laboratorium, ta sama pora dnia oraz taki sam odstęp od posiłków i przyjęcia leków. Nie sprawia to, że liczby stają się dokładniejsze, ale ułatwia ich porównanie – a porównywalność w przypadku wartości, która z natury się waha, często jest ważniejsza niż precyzja pojedynczego wyniku.

Należy tu również sposób postępowania z wynikiem. Wynik, który jednorazowo znajduje się na granicy, w praktyce kontroluje się po pewnym czasie, zamiast od razu rozpoczynać leczenie. To oczekiwanie może być frustrujące, ale właśnie ono odpowiada naturze tej wartości.

Oznacza to, że pojedynczy graniczny wynik jest powodem do kontroli, a nie do wyciągania wniosków. Dopiero dwa pomiary wykonane w odstępie czasu pokazują, czy chodzi o trend, czy o chwilowe odchylenie.

Które wartości należy rozpatrywać razem

Ponieważ te trzy wartości są częścią jednego układu regulacji, dopiero ich połączenie daje pełny obraz. Poniższe zestawienie porządkuje je według tych samych kryteriów.

Dwie komórki tabeli pozostają celowo puste. Wykorzystany materiał źródłowy nie zawiera potwierdzonego stwierdzenia dotyczącego fT4 jako pojedynczej wartości ani nie podaje dla niego zakresu referencyjnego. Otwarte wskazanie tej luki jest uczciwsze niż wypełnianie jej liczbą o niejasnym pochodzeniu – zwłaszcza w artykule poświęconym temu, ile może powiedzieć pojedyncza liczba.

Informacje na podstawie danych Institut für Qualität und Wirtschaftlichkeit im Gesundheitswesen (IQWiG) z lat 2024 i 2025. Dwie komórki pozostawiono wyraźnie puste, ponieważ wykorzystane materiały źródłowe nie zawierają na ich temat informacji.

Z tabeli wynika pewna zasada interpretacji. Wartość TSH wskazuje, czy w ogóle doszło do zaburzenia równowagi. Oba hormony tarczycy pokazują, w jakim stopniu tarczyca nadal spełnia to zapotrzebowanie. Dopiero razem pozwalają określić, w którym miejscu układu regulacji wystąpiło przesunięcie.

To również wyjaśnia, dlaczego wynik obejmujący tylko jedną z tych wartości rzadko jest wystarczająco pomocny. Samodzielnie niski poziom fT3 nie pokazuje, czy mechanizm regulacyjny już reaguje. Sama wartość TSH nie pokazuje, w jakim stopniu tarczyca może jeszcze reagować na ten sygnał. Jeśli i tak wykonujesz badanie, pełny zestaw daje znacznie więcej informacji niż pojedynczy parametr.

Jak sprawdzić wyniki badań tarczycy

Standardowa droga prowadzi przez gabinet lekarza rodzinnego lub specjalisty. Jeśli chcesz sprawdzić stan między dwiema wizytami, możesz również pobrać krew włośniczkową w domu. mybody®x (MYBODY Lab GmbH) oferuje w tym celu dwie opcje, które różnią się zakresem.

Women's Wellness Check | Test zdrowia kobiet

Oznacza 16 biomarkerów z krwi włośniczkowej i jest jedynym testem w ofercie, który oznacza jednocześnie TSH, fT3 i fT4 — a także między innymi 25-OH-witaminę D3, ferrytynę, kortyzol, HbA1c i lipidy we krwi. Czego ten test nie obejmuje: nie stawia diagnozy i nie wyjaśnia przyczyny. To, czy za nieprawidłowym wynikiem stoi zapalenie tarczycy, lek czy coś innego, rozstrzyga konsultacja lekarska.

Cena: 169,00 € (zamiast 199,00 €)  ·  Rodzaj próbki: krew włośniczkowa  ·  Czas realizacji: wysyłka zestawu 1–3 dni robocze, analiza laboratoryjna 3–5 dni roboczych od otrzymania próbki  ·  Laboratorium: certyfikowane laboratorium wykonujące analizy w Niemczech

Przejdź do Women's Wellness Check

Jeśli szukasz jedynie szybkiej orientacji w zakresie wartości TSH, wystarczy również test szybki — z zastrzeżeniem, że nie oznacza on ani fT3, ani fT4, a tym samym pomija dokładnie ten aspekt, którego dotyczy ten artykuł.

Samodzielny test TSH tarczycy

Oznacza wartość TSH z krwi włośniczkowej i dostarcza wynik do domu. Czego ten test nie obejmuje: nie mierzy ani fT3, ani fT4 i nie podaje dokładnej wartości liczbowej, lecz informację o przekroczeniu progu. Nieprawidłowy wynik należy potwierdzić u lekarza, a prawidłowy nie wyklucza choroby tarczycy.

Cena: 14,50 €  ·  Rodzaj próbki: krew włośniczkowa  ·  Czas realizacji: wynik w ciągu 5–10 minut  ·  Laboratorium: bez wysyłania do laboratorium, analiza w domu

Autotest TSH tarczycy

Wszystkie informacje dotyczące cen i zakresu świadczeń według stanu na 5 sierpnia 2026 r. Ceny i zakres świadczeń mogą ulec zmianie; zawsze decydujące znaczenie ma odpowiednia strona produktu.

Czego nie wyjaśnia wynik laboratoryjny

Pierwsze ograniczenie jest najważniejsze: wynik laboratoryjny nie jest rozpoznaniem. Dopiero w połączeniu z objawami, wywiadem, przyjmowanymi lekami i ewentualnie dodatkowymi badaniami staje się podstawą oceny – a takiej oceny dokonuje lekarka lub lekarz.

Drugie ograniczenie dotyczy przyczyny. Nawet jeśli niedoczynność zostanie potwierdzona, wynik nie mówi, czy stoi za nią zapalenie tarczycy, niedobór jodu, lek czy coś innego. Właśnie od tego zależy leczenie.

Trzecie ograniczenie dotyczy samodzielnego leczenia. W przypadku niedoczynności, zgodnie z IQWiG, L-tyroksynę przyjmuje się raz dziennie, zalecane jest pół godziny przed śniadaniem; dzięki temu objawy zwykle całkowicie ustępują. To lek wydawany na receptę, w dawce ustalonej przez lekarza – tutaj nie ma niczego do samodzielnego regulowania.

I jeszcze czwarta kwestia: przyjmowanie na własną rękę suplementów diety zawierających jod nie jest dobrym pomysłem. Znaczny niedobór jodu jest jedną z kilku możliwych przyczyn, ale tylko jedną – a tego, czy rzeczywiście występuje, nie da się ustalić na podstawie samooceny.

To, co wynik laboratoryjny rzeczywiście zapewnia, łatwo przeoczyć w wyliczaniu jego ograniczeń. Uwidacznia coś, co w przeciwnym razie można jedynie przeczuwać, stanowi punkt wyjścia do obserwowania zmian i daje rozmowie z lekarzem konkretną podstawę. Osoba, która przychodzi do gabinetu z pytaniem i liczbą, rozpoczyna rozmowę inaczej niż ktoś, kto opisuje jedynie rozlane złe samopoczucie.

Różnica tkwi w oczekiwaniach. Wartość, która ma być początkiem rozmowy, spełnia swoją funkcję. Wartość, która ma być odpowiedzią, niezawodnie rozczarowuje – nie dlatego, że pomiar był niedokładny, lecz dlatego, że przypisano mu zadanie, do którego nigdy nie był przeznaczony.

Na czym ostatecznie polega różnica

Obniżona wartość fT3 może wskazywać na niedoczynność tarczycy. Nie potwierdza jej jednak i w ocenie nie zajmuje pierwszego miejsca – tam znajduje się TSH, ponieważ odzwierciedla funkcjonowanie tarczycy na podstawie jednego parametru pomiarowego.

Wynika z tego dla Ciebie kolejność. Najpierw sprawdź wartość TSH, następnie zestawienie tych trzech wartości, potem objawy – a na końcu porozmawiaj z lekarzem, podczas której wszystkie te informacje zostaną połączone.

Twój konkretny następny krok: sprawdź na wyniku, czy oprócz wartości fT3 podano również wartość TSH, i porównaj ją z zakresem referencyjnym na tym samym dokumencie. Jeśli brakuje wartości TSH, to właśnie tej informacji potrzeba jeszcze do interpretacji – i to jest powód, by umówić wizytę u lekarza.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

1. Instytut Jakości i Efektywności w Ochronie Zdrowia (IQWiG): Hormon tyreotropowy (TSH), stan na 2025 r. — gesundheitsinformation.de
2. Instytut Jakości i Efektywności w Ochronie Zdrowia (IQWiG): Całkowita trijodotyronina (T₃), stan na 2025 r. — gesundheitsinformation.de
3. Instytut Jakości i Efektywności w Ochronie Zdrowia (IQWiG): Niedoczynność tarczycy (hipotyreoza), stan na 2024 r. — gesundheitsinformation.de

Opis TSH, mechanizmu regulacji z udziałem przysadki mózgowej, informacji dotyczących podwyższonych i obniżonych wartości TSH oraz zakresów referencyjnych TSH opiera się na źródle [1]. Rozróżnienie między całkowitym T3 a wolnym T3, informacja o standardowej praktyce pomiarowej, stwierdzenie dotyczące obniżonych wartości T3 oraz zakres referencyjny T3 pochodzą ze źródła [2]. Częstość występowania, rozkład według płci i wieku, objawy, przyczyny, definicja utajonej niedoczynności oraz informacje dotyczące leczenia L-tyroksyną pochodzą ze źródła [3]. Wskazówki dotyczące zależnych od laboratorium zakresów referencyjnych i wahań stanowią ogólną interpretację laboratoryjno-medyczną i nie są poparte wartościami liczbowymi. Informacje o produktach pochodzą ze stron produktów mybody®x, do których uzyskano dostęp 5 sierpnia 2026 r.

Zespół redakcyjny i ekspercki mybody®x

Wyniki badań krwi Hormony Diagnostyka laboratoryjna

Ten artykuł został przygotowany i zweryfikowany merytorycznie przez zespół redakcyjny i ekspercki mybody®x. Zespół łączy wiedzę specjalistyczną z zakresu nutrigenetyki, mikrobiomu i nauki o jelitach, interpretacji analiz krwi, nauk o żywieniu oraz diagnostyki laboratoryjnej.

Opublikowano 5 sierpnia 2026 r. · Ostatnia aktualizacja: 5 sierpnia 2026 r.

Informacja medyczna: Ten artykuł służy ogólnym celom informacyjnym i nie zastępuje konsultacji lekarskiej, diagnozy ani leczenia. Nieprawidłowe wyniki badań tarczycy powinny zostać skonsultowane z lekarzem; hormony tarczycy są dostępne wyłącznie na receptę i nie należy samodzielnie rozpoczynać ani przerywać ich stosowania ani zmieniać dawki.